De ketting
(c)2001-20017 m.s.gerritsen
theoriedemontage - montage - smeren - schoonmaken  - slijtage

Theorie
Hoewel in sommige kringen een tandriem steeds populairder wordt, hebben de meeste fietsen tegenwoordig een kettingaandrijving. Alleen op beurzen kom je sporadisch ook nog wel een cardanaandrijving tegen en een tandriem blijft voorbehouden aan naafversnellingen ed
Fietskettingen hebben nu allemaal een steek van 1/2" (ca 12.7mm), dat is de hartafstand van de om de scharnierpennen gelagerde rollen. Op historische fietsen kom je nog wel andere tegen, en baanfietsen hadden nog heel lang een blokketting met een steek van 1". Shimano probeerde ooit een baangroep met een kettingsteek van 10mm (nooit de achternaaf kopen - ebay kopers opgelet!-  tenzij je weet waar je aan begint). Maar met de 1/2" steek ben je er nog niet:
  1. 'gewone' ketting
  2. Sachs racefietsketting
  3. Shimano ketting (text IG of UG, HG, en geknikte zijplaten)
  4. Rohloffketting SLT 99
  5. Campagnolo C9
Pennen zijn bij de betere kettingen na montage geklonken, zie bijvoorbeeld onderstaand detail. Door de -hier stervormige- afdruk op de pen is de kop van de pen iets verdikt. De pen zit nu nog meer klem in het gat en de ketting buigt hierdoor veel moeilijker open. Hoe smaller de ketting, des te belangrijker het klinken wordt.
Duidelijk verschillend is de breedte van de ketting. Gewone fietsen hebben meestal 1/2" x 1/8" (ketting links), derailleurfietsen 1/2" x 3/32"  (rechts). Het laatste getal geeft de inwendige breedte aan. Bij racekettingen heeft de inwendige breedte echter aan kracht verloren, omdat voor 8, 9 en 10 speedsystemen de ketting platen dunner worden. Zo is 8 speed ketting 7.1mm breed en 9 speed ca 6.8mm, terwijl de tandwielen even dik blijven. 10-11 of 12 sp ketting is uitwendig nog smaller

Ook de profilering van de kettingplaten om het schakelen te verbeteren is op deze foto bij de derailleurketting goed te zien. En bij de stadsfietsketting mogen de pennen best uitsteken, want er is toch geen voorderailleur met kooi

Derailleurketting is extra buigzaam in de dwarsrichting, dit wordt bereikt door een andere opbouw van de binnenschakel.. Bij de raceketting zijn de binnenplaten rond de gaten doorgezet. Het rolletje van de ketting draait op dit randje (pijl), en de binnenplaat schuift en draait onafhankelijk van zijn overbuurman op de kettingpen.
Bij een gewone ketting zijn beide binnenplaten met een holle scharnierbus (zie pijl) vast verbonden. Doordat raceketting als het ware een afvoergoot tussen beide binnenplaten heeft is de ketting bovendien wat minder gevoelig voor vuil.
De kettingpons
Om de ketting open te maken heb je in het algemeen een kettingpons nodig.

De kettingpons bestaat uit een huis, een aambeeld om het rolletje van de ketting op te leggen, een holle tegenhouder (om het pennetje doorheen te drukken, en de schroefspindel voorzien van een drukstift.

  • Begin met het uitzoeken van de open te maken schakel. Bij een Shimanoketting - die met een afwijkend gekleurd pennetje wordt dichtgemaakt- zoek je een gewone schakel. 
  • Leg de ketting op het aambeeld (pijlen) , en schroef de stift tegen de pen
  • Let er op dat de drukstift midden op de pen staat en blijft staan!
  • Als alles goed is bevonden draai je de drukstift naar binnen. Het eerste stukje gaat even zwaar, komt er beweging in de pen dan wordt het een stuk makkelijker
    • Hou nu op tijd op, voordat je de pen compleet uit het andere gat duwt (Heb je een vers en passend(*) Shimano-pennetje, dan kun je wel doorgaan)


    (*) er zijn 7/8 (=zwart) en 9 speed (=grijs) pennetjes. 10 sp is zilver

    • Verwijder de kettingpons, je hebt nu de situatie als bij 1. 
    • Wrik nu de ketting naar de goede kant open, en de ketting zal van het uitstekende stuk van de pen glijden

    •  
    Montage.
    • Rijg de ketting door de achter- en voorderailleur en bepaal de kettinglengte. De kettinglengte moet altijd zodanig zijn dat de ketting gelijktijdig over het grootste voor- en achtertandwiel kan lopen. Is de ketting daarvoor te kort dan kun je de boel kapot trappen! Voor MTB's ed is een goede vuistregel: de ketting over de grootste tandwielen leggen (achterderailleur even negeren) en dan nog twee of drie schakels (~2.5 cm ) toevoegen voor de derailleur. Bij racefietsen moet de lijn door de assen van de derailleurwieltjes vertikaal staan als de fiets op het grootste verzet (52:12 oid) staat. Is de ketting te lang dan moet je er met de kettingpons nog een stukje afhalen. Als de kettin assymmetrisch is hebben ze ook nog een voor-en achterkant, om het schakelen te verbeteren. Raadpleeg de instructies, en anders kun je er van uit gaan dat de meest spectaculaire kant (met logo's, glimmers,  gaatjes etc) in het zicht moet.

    Een relatief brede ketting met uitstekende pennen (pak hem beet tot en met 7sp) kun je met de pons ook weer dicht maken. Als de ketting niet gebogen wordt (geen derailleur) is het ook allemaal minder kritisch

    • Wrik de ketting weer in elkaar, als de pen voldoende uitsteekt blijft de ketting nu in elkaar steken.
    • Duw de pen met de kettingpons weer naar binnen, gebruik het achterste aambeeld.
    • Let erop dat de pen niet scheef door het gat aan de overkant gaat, en daardoor de klemming in de buitenplaat vernielt. 
    • Druk de pen zover door (of heen en weer) dat hij aan beide zijden evenveel uitsteekt.

    NB: Aan de buitenzijde gladde ketting (waarbij de pennen dus nauwelijks uitsteken) is niet goed met een simpele kettingpons weer dicht te maken, want de pennen zouden dan na montage geklonken moeten worden. Daarom worden de meeste 8-9-10 enz kettingen tegenwoordig geleverd met een aparte sluitschakel. Bij zo'n schakel maak je de ketting met de pons op lengte en verbind je de einden met de sluitschakel. zie verderop


     

    kettingpons
    • De schakel is nu nog stijf  en draait niet soepel. Grijp de ketting links en rechts van de verbinding stevig vast en wrik de ketting in dwarsrichting flink heen en weer. De schakel krijgt nu weer speling.
    • Zoals op de foto te zien is zijn ook kettingponsen met een tweede aambeeld (waar de ketting alleen aan de binnenkant wordt gesteund)  waarmee je de extra speling kunt maken. Druk dan tegen de pen aan de kant waarbij die het meeste uitsteekt (voelen met je nagel)
    Shimanokettingen zijn vrij los geklonken. En ze willen geen licentiekosten betalen voor ewen powerlink. Als je een schakel wil dichtmaken moet je die in principe met een speciaal overmaats pennetje weer aan elkaar zetten, omdat de ketting anders op die plek wel erg makkelijk openbarst. Maak je de ketting een volgende keer weer open, zoek dan een verse schakel uit. 

    De pen is voorzien van een dun inloopstuk om mee te beginnen. Het dikkere eind (hier links) druk je met de pons verder in de ketting. Vervolgen breek je het uitstekende dunne stuk af met een tang oid (zwarte pennen zijn 8 speed, grijze pennen zijn 9 speed, zilver is 10sp.)
     
     

    sram sluitschakel NB: 9, 10 enz speed ketting is zo smal dat die niet betrouwbaar met een kettingpons aan elkaar gezet kan worden. De fabrikant levert er daarom een speciale sluitschakel of speciale verbindingspen bij. Raadpleeg in dat geval de gebruiksaanwijzing van de fabrikant. Het makkelijkst zijn de sluitschakels, die voorzien zijn van sleutelgaten. Je schuift de twee helften gelijktijdig in elkaar, en als je aan de ketting trekt schuiven de pennen klem in het kleine gat. Afhankelijk van het type heb je om de ketting open te maken enige kracht nodig, dit voorkomt dat de ketting spontaan open gaat als de fiets zonder achterwiel vervoerd wordt. Klikt zo'n schakel vast dan is een speciale sluitschakeltang handig om de verbinding weer open te schuiven.

    Afgebeeld is een 9 sp (goud) sluitschakel van Sram, de 8sp is zwart of zilver. Ze passen ook op Shimanokettingen. De meeste schakels open je door ze eerst plat te knijpen, en dan pas te schuiven. Als de ketting heel vies is verhindert het vuil dat je de ketting voldoende kunt samendrukken: schoonmaken en even masseren helpt dan, of boos worden en een sluitschakeltang of pomptang pakken. 

    Sluitschakels gaan net zo lang mee als de ketting. Als een ketting versleten is zijn de kettingpennen ingesleten, en de sluitschakel is echt niet van onslijtbaar wondermetaal. Beetje onzin om een nieuwe ketting te monteren met daarin een speciale schakel om je tandwielen te slopen. Maar je kunt hem natuurlijk bewaren voor geval van nood.

    Smeren
    De toonbank bij de fietsenmaker zakt door van de teflonsprays, siliconensprays, waxen, olies enz in kleine potjes met grote namen en prijzen. Denk aan een parfumeriezaak en je snapt dat hier een diepe psychologische behoefte achter schuil moet gaan. 

    De aan een kettingsmeermiddel te stellen eisen zijn:

    • Voldoende smerende werking, ook bij hoge belasting
    • waterbestendig
    • corrosiewerend
    • vuilafstotend.
    Mijn indruk van veel was- en sprayachtige smeermiddelen is dat de ketting van buiten wel mooi schoon blijft, maar niet gesmeerd wordt. Veel wasachtige smeermiddelen hebben een hekel aan water en spoelen weg of vormen een dikke prut. In een cynische bui vraag ik me af of de tegenwoordig veel kortere levensduur van de ketting en tandwielen niet ook aan de moderne smeermiddelen ligt. Als ik fanatiek ben kook ik de ketting uit in kettingvet, en de rest van de tijd regeert de oliespuit, met motor- of kettingzaagolie. Op echte kettingolie is natuurlijk ook niks tegen. mits het niet de dun is. Olie spaarzaam op de rollen opbrengen, en het teveel met een lap weer afvegen (nb een stadsfietsketting moet je niet alleen op de rollen maar ook nog tussen de scharnierplaten smeren). Voor ATB's die in het zand ploeteren is een droog smeermiddel ook als het niet zo goed smeert beter als een kleverige olie waar vooral schurend zand mee wordt vastgehouden. Zoek dan wel iets uit dat tegen Nederlandse regen kan, Amerikaans spul is daar vaak niet op ingesteld.

    Schoonmaken
    De binnenkant van de ketting spoel je niet goed uit met met reinigingsmiddelen, de kans is daarom groot dat je het weggedrukte zand alleen maar weer mobiel maakt zodat het weer opnieuw schade aanricht. Het uitspoelen in een bak of plastic fles met petroleum of ontvetter zou ik alleen doen als je de ketting vervolgens uitkookt in kettingvet. Laat een ketting ook niet uren lang in een bak met milieuvriendelijke citrus ontvetter liggen: door het zuur kan de ketting op kristalniveau worden aangetast (waterstofbrosheid)  en spontaan breken.
    Normaal spuit je de ketting af met tuinslang of hogedrukspuit, en draai je hem vervolgens een aantal omwentelingen door een spons met sop of ontvetter. Veeg de ketting vervolgens droog met een lap, en olie hem direkt weer in. Scheelt een boel werk.

    Uitkoken
    Benodigdheden: electrische kookplaat of kampeerbrander, kettingvet, veel kranten, oude lappen en ergens waar je de ketting op kunt hangen

    • Smelt de inhoud van een blik kettingvet in een waterbad (au bain marie). Doe dit niet in de keuken, maar buiten of op de werkbank op een kampeerbrander oid. (steek je het vet toch in de fik, schuif er dan een deksel over: nooit met water blussen!)
    • Leg de schoongemaakte ketting in het blik en beweeg de schakels zodat het vet goed binnenin komt.
    • Leg kranten op de vloer!
    • Trek de ketting met een tang uit de hete prut, laat hem uitdruipen boven het blik en leg hem op een krant.
    • Sla de ketting een paar keer op de krant om de tussenruimtes schoon te krijgen
    • Hang de ketting aan een spijker en droog de buitenkant goed af.
    Gebruik je 2 of 3 kettingen op dezelfde fiets, doe dit dan voor alle kettingen tegelijk. Hang de kettingen op dezelfde spijker, en monteer de kortste eerst.
    versleten ketting
    diep gegroefde kettingpen
    Slijtage
    Vernieuw de ketting als die meer dan 1% gerekt*) is. Een te lang gesleten ketting past niet meer tussen de tanden en vreet tandwielen (de kracht wordt niet meer verdeeld maar komt terecht op de eerste tand die in aangrijping is), en vervolgens trapt ook de nieuwe ketting door. 
    De slijtage van de ketting kun je opmeten met een lineaal, bijvoorkeur een met een verdeling in inches, want dat komt mooi uit met de kettingsteek van 1/2". Meet de lengte van op van 24 schakels= 12"= 305mm. Is de ketting meer dan 3 mm (dus een pendikte) gesleten, dan is hij aan vervanging toe. Meet je veel meer slijtage, dan is de kans groot dat de tandwielen ook al te ver heen zijn. Alleen de ketting vervangen zal dan geen zin meer hebben, en dan kun je net zo goed nog even doortrappen op het versleten materiaal en doorsparen tot de ketting begint over te slaan. 
    Ben je dol op apparaatjes dan kun je ook kalibers kopen (Park-Tools, Rohloff)  waarmee je snel de slijtage kunt bepalen. Campagnolo geeft een procedure voor het meten van de slijtage met een schuifmaat.

    Op de bovenste foto kun je goed zien wat er gebeurt bij iemand die goed gas geeft en te lang doorgaat: (van links naar rechts) rol gebroken, stuk uit rol verdwenen, en ernstige slijtage van  het roloppervlak. De kettingverlenging viel op zich mee, maar de rollen zelf hebben veel speling. Reken maar dat zo'n ketting bij aanzetten flink knalt!
    Op de onderste foto zie je waarom de ketting langer wordt: er slijten diepe groeven (hier 0.18mm) in de kettingpen, en reken maar dat het corresponderende gat ook ovaal wordt. Op een hele ketting is dat zo 6 cm bij elkaar!


    *) de ketting rekt officieel niet, maar wordt langer doordat de scharnierpennen dunner en de gaten groter worden

    tand slijtage Waarom trapt mijn ketting door?

    Hier een vergelijking tussen een totaal versleten voortandwiel en een nieuwe (onder) Het aanzicht is van de binnenkant dus de ketting trekt naar rechts. De tandvorm is gemodificeerd met afvoergoten voor modder (zodat de ketting niet vast klemt op de punten), extra afschuining op de niet dragende kant van de tandvorm (zodat de ketting makkelijker in de tandholte valt) en nokken om de ketting bij het van klein naar groot schakelen mee op te tillen. Maar de rechterkant van de 'berghelling' heeft nog steeds de halfronde vorm zodat de kettingrol precies aanligt.
    Bij de versleten tanden is dat een ander verhaal, aan de vlijmscherpe punt zie je al dat er veel materiaal weg is (in rood aangegeven)  De ronde radius is weg, de helling is uitgevlakt en er is een skischans ontstaan waar de ketting met weinig kracht omhoog en overheen kan schuiven